Przejdź do treści
Centrum AI · AI od podstaw

Halucynacje AI: skąd się biorą i jak się przed nimi chronić

Pytasz AI o datę wydarzenia, a dostajesz odpowiedź równie pewną siebie jak prawdziwa, tylko że nieprawdziwą. Tak działają halucynacje, czyli błędy, które brzmią jak fakty. Ten poradnik wyjaśnia, skąd się biorą, w jakich sytuacjach pojawiają się najczęściej i jak je wyłapać, zanim trafią do pracy szkolnej, oferty sprzedaży albo decyzji.

8 min czytania Podstawy Autor: Redakcja Allee

W skrócie

  • Model językowy nie sprawdza faktów, tylko generuje tekst, który statystycznie pasuje do pytania.
  • Halucynacje najczęściej dotyczą cytatów, dat, adresów, nazwisk i źródeł, bo to szczegóły łatwe do zmyślenia.
  • Pewny ton odpowiedzi nie jest dowodem na to, że odpowiedź jest prawdziwa.
  • Cztery sposoby weryfikacji to: sprawdzenie u źródła pierwotnego, niezależne potwierdzenie, przeliczenie lub zmierzenie samodzielne oraz praca na dokumencie, który sam dajesz modelowi.
  • Ceny, parametry i dostępność zawsze sprawdzaj w aktualnej ofercie sprzedawcy i na stronie producenta, a nie w odpowiedzi AI.

Co to znaczy, że AI halucynuje

Halucynacja w świecie AI to odpowiedź, która brzmi wiarygodnie, a jest nieprawdziwa. Model może podać nazwisko autora, który nigdy nie napisał takiej książki, datę wydarzenia, które odbyło się rok wcześniej, albo numer paragrafu przepisu, którego nie ma. Nie robi tego ze złośliwości ani dlatego, że chce Cię oszukać. Po prostu nie ma w nim mechanizmu, który odróżnia zdanie prawdziwe od zdania, które tylko dobrze brzmi.

Nazwa pochodzi od psychologii, gdzie halucynacje to odbieranie czegoś, czego nie ma. W AI chodzi o podobne zjawisko: tekst pojawia się, bo pasuje do rozmowy, a nie dlatego, że ktoś go wcześniej zweryfikował.

Dlaczego model zmyśla: przewidywanie zamiast sprawdzania

Model językowy, czyli LLM, działa jak bardzo rozbudowana wersja podpowiadania słów w telefonie. Dostaje ciąg tekstu i przewiduje, jaki fragment (token, czyli kawałek słowa; więcej w osobnym poradniku o tokenach) powinien pojawić się dalej. Robi to krok po kroku, aż powstanie cała odpowiedź. Wybór opiera się na wzorcach zapamiętanych podczas treningu na ogromnej ilości tekstów, a nie na zajrzeniu do bazy sprawdzonych faktów.

Wyobraź sobie kucharza, który przeczytał tysiące przepisów, ale nie zagląda do Twojej lodówki. Dostaje prośbę o danie z tego, co ma w domu. Potrafi ułożyć przepis tak, że brzmi jak prawdziwy. Czasem trafi, a czasem zaproponuje coś, co wygląda dobrze na papierze, ale nie nadaje się do jedzenia. Model składa tekst z najbardziej prawdopodobnych kawałków i nie ma naturalnego hamulca, który mówi: stop, tego nie wiem.

Dlatego model, który nie zna odpowiedzi, często i tak ją podaje. Jego zadaniem jest dokończyć tekst, a odpowiedź „nie wiem” jest w jego działaniu jedną z wielu możliwości. Twórcy modeli dokładają mechanizmy, które mają zachęcać do przyznawania się do niepewności, ale nie zmienia to podstawowej zasady: model przewiduje tekst, nie weryfikuje go. Skąd AI bierze swoją wiedzę i gdzie ta wiedza się kończy, opisujemy w osobnym poradniku.

Na to, jak bardzo odpowiedź jest losowa, wpływa też ustawienie zwane temperaturą. Wyższa wartość daje bardziej zróżnicowane, ale też bardziej ryzykowne odpowiedzi. Więcej o tym znajdziesz w poradniku o temperaturze modelu.

Typowe sytuacje: cytaty, daty, adresy i źródła

Halucynacje nie są rozłożone równomiernie. Najczęściej pojawiają się tam, gdzie odpowiedź zawiera bardzo konkretny szczegół, który w tekstach treningowych występował rzadko albo wcale. Model zna styl cytatu, ale niekoniecznie jego treść. Zna format adresu, ale nie wie, czy ta ulica istnieje w tym mieście.

Zwróć uwagę na wspólną cechę wszystkich tych przykładów: im bardziej konkretny szczegół, tym większe ryzyko. Ogólne wyjaśnienie, czym jest podatek VAT, zwykle będzie w porządku. Numer konkretnego paragrafu w konkretnej wersji ustawy wymaga już sprawdzenia w źródle oficjalnym.

  • Cytaty: model przypisze słowa znanej osobie, które brzmią jak jej styl, ale nigdy nie padły.
  • Daty i kolejność wydarzeń: pomyli rok, miesiąc albo to, co było przed czym.
  • Adresy, numery telefonów i kody: wyglądają wiarygodnie, a mogą nie istnieć albo należeć do kogoś innego.
  • Źródła i publikacje: tytuły książek i artykułów, numery raportów, a nawet linki, które prowadzą donikąd.
  • Nazwiska i stanowiska: autor, prezes, profesor, urzędnik, który w rzeczywistości pełni inną funkcję.
  • Przepisy i paragrafy: numer artykułu może pochodzić z innej ustawy albo z dawnej wersji prawa.
  • Liczby i obliczenia: wynik działania na procentach albo suma w zestawieniu, które wygląda na poprawne.

Dlaczego zmyślona odpowiedź brzmi tak przekonująco

Człowiek ocenia pewność po tonie i strukturze. Odpowiedź z nagłówkami, numerowanymi punktami i spokojnym językiem wygląda jak praca eksperta. Model nie ma miny, nie waha się i nie robi pauz, więc gładki tekst działa na nas uspokajająco, nawet gdy treść jest błędna.

Drugi problem to pytania, które zakładają coś nieprawdziwego. Jeśli zapytasz: podaj trzy badania potwierdzające ten wniosek, model może wymyślić trzy tytuły, bo pytanie zakłada, że badania istnieją. Lepiej zapytać otwarcie: czy istnieją badania na ten temat, i jeśli nie jesteś pewien, napisz to wprost.

Trzeci problem jest najprostszy: pewność tonu nie rośnie wraz z prawdziwością. Dobrze napisany błąd jest groźniejszy niż niezdarna prawda, bo mniej osób go kwestionuje.

Cztery sposoby weryfikacji odpowiedzi

Nie ma jednego testu, który wyłapie wszystkie błędy. Pomagają jednak cztery nawyki, które możesz stosować na co dzień. Nie wymagają wiedzy technicznej, tylko chwili uwagi przed skopiowaniem odpowiedzi.

  • Sprawdź u źródła pierwotnego. Jeśli AI podaje przepis, numer artykułu albo dane producenta, znajdź oryginał w oficjalnym miejscu: w urzędowo opublikowanym akcie prawnym, na stronie producenta, w dokumencie wydawcy. Nie szukaj potwierdzenia w kolejnej odpowiedzi AI, bo model potwierdzi własny błąd.
  • Potwierdź niezależnie. Wpisz ten sam fakt w wyszukiwarkę i sprawdź, czy co najmniej dwa wiarygodne, niezależne od siebie źródła mówią to samo. Kilka stron powtarzających ten sam tekst to jedno źródło, a nie trzy.
  • Przelicz lub zmierz samodzielnie. Działania na liczbach, daty w kalendarzu, sumy z paragonów czy wyliczenia rat sprawdź kalkulatorem albo w dokumencie, który masz przed sobą. Jeśli odpowiedź AI nie zgadza się z umową, ufaj umowie.
  • Pracuj na dokumencie, który sam dajesz. Wklej tekst regulaminu, instrukcji albo umowy i poproś: odpowiedz wyłącznie na podstawie tego tekstu, a jeśli czegoś w nim nie ma, napisz to wprost. Takie podejście, w bardziej rozbudowanych narzędziach nazywane RAG, zmniejsza zmyślanie, bo model ma materiał przed sobą zamiast zgadywać. Nie daje jednak gwarancji, więc wynik i tak trzeba przejrzeć.

Jak pytać, żeby zmniejszyć ryzyko

Sposób zadania pytania ma spory wpływ na jakość odpowiedzi. Krótkie, konkretne pytania z podanym kontekstem są łatwiejsze do sprawdzenia niż ogólne prośby typu napisz wszystko o tej firmie. Dobrze działa też wyraźne zaproszenie do przyznania się do niewiedzy.

Poproś o rozdzielenie tego, co model podaje jako pewne, od tego, co jest przypuszczeniem. Model nie zawsze się tego trzyma, ale takie oznaczenia ułatwiają Twoją kontrolę. Jeśli odpowiedź nie zawiera żadnych zastrzeżeń w sprawie, które łatwo sprawdzić, samo to nie czyni jej prawdziwą.

  • Podaj kontekst: kto pyta, w jakim celu i czego dotyczy sprawa.
  • Zapisz w pytaniu: jeśli nie jesteś pewien, napisz to wprost zamiast zgadywać.
  • Poproś o oddzielenie faktów od przypuszczeń.
  • Zadaj to samo pytanie innymi słowami w nowej rozmowie. Jeśli dostajesz zupełnie inne nazwisko, datę albo liczbę, to czerwona lampka.
  • Przy ważnych sprawach nie traktuj jednej odpowiedzi jako ostatecznej.

Czego nie wpisywać do AI i jak chronić swoje dane

Weryfikacja odpowiedzi to jedna strona sprawy. Druga to to, co sam zostawiasz w rozmowie z narzędziem. Nie wpisuj do AI numeru PESEL, danych kart płatniczych, haseł, pełnej dokumentacji medycznej, tajemnic firmowych ani danych innych osób bez ich zgody. Zanim zaczniesz korzystać z konkretnego narzędzia, sprawdź w jego polityce prywatności i dokumentacji, jak przetwarzane są dane i czy można je usunąć.

Ogólne zasady ochrony danych osobowych wynikają z RODO. Szczegóły w konkretnej sytuacji najlepiej sprawdzić w oficjalnych źródłach, takich jak strony urzędu ochrony danych osobowych. W sprawach prawnych odpowiedź AI nie zastępuje konsultacji z prawnikiem.

W sprawach zdrowia AI nie zastępuje lekarza. Jeśli odpowiedź dotyczy leków, dawek albo objawów, zweryfikuj ją u farmaceuty lub lekarza.

  • Przed wklejeniem tekstu zapytaj siebie, czy ta informacja zaszkodziłaby komuś, gdyby wyciekła.
  • Zamaż dane osobowe w dokumencie, zanim pokażesz go narzędziu.
  • Nie zakładaj, że wszystko, co napiszesz w czacie, jest prywatne. Sprawdź ustawienia i zasady.

Przykłady z życia: kiedy halucynacja boli, a kiedy nie

Zmyślony tytuł filmu w rozmowie ze znajomymi to drobiazg, który najwyżej wywoła śmiech. Zmyślony numer paragrafu w piśmie do urzędu to już poważny problem. Zły adres w zaproszeniu na ważne spotkanie potrafi zaszkodzić bardziej niż spóźnienie. Im większa stawka i im trudniej coś łatwo sprawdzić, tym więcej weryfikacji potrzeba.

Przykład ze sklepu: właściciel małej firmy prosi AI o opis produktu i dostaje parametry, których producent w ogóle nie podaje. Jeśli opublikuje je w ofercie, klient może mieć pretensje, a sklep wizerunkowo traci. Parametry porównaj z kartą produktu na allee.pl albo ze stroną producenta, a ceny i dostępność zawsze odczytuj z aktualnej oferty sprzedawcy.

Podobnie jest z asystentami zakupowymi opartymi na AI. Mogą pomóc znaleźć produkt i porównać opcje, ale mogą też się pomylić co do dostępności albo szczegółów. To, co jest zapisane w karcie oferty i w potwierdzeniu zamówienia, zawsze jest ważniejsze niż zdanie w czacie.

Lista kontrolna przed użyciem odpowiedzi AI

Zanim skopiujesz odpowiedź do pracy, wiadomości, oferty albo decyzji, przejdź przez krótką listę. Zajmie to chwilę, a oszczędzi wstydu i poprawek.

  • Czy odpowiedź zawiera konkretne szczegóły: daty, cytaty, adresy, numery, nazwiska? Jeśli tak, sprawdź każdy z nich w źródle.
  • Czy znalazłem to samo w co najmniej dwóch niezależnych miejscach?
  • Czy liczby się zgadzają, gdy je przeliczę sam?
  • Czy odpowiedź dotyczy zdrowia, prawa albo pieniędzy? Jeśli tak, skonsultuj ją z osobą kompetentną.
  • Czy w tekście nie ma danych, których nie chcę ujawniać?
  • Czy cena, parametry i dostępność są zgodne z aktualną ofertą lub stroną producenta?

Najczęstsze pytania

Czym są halucynacje AI?

Halucynacje AI to odpowiedzi, które brzmią wiarygodnie, ale zawierają zmyślone albo błędne informacje, na przykład nieistniejący cytat, źle podaną datę czy adres. Model nie sprawdza faktów, tylko generuje tekst pasujący do pytania. Zjawisko dotyczy wielu dużych modeli językowych.

Czy AI kłamie celowo?

Nie w sensie ludzkim. Model nie ma zamiaru oszukać, tylko przewiduje kolejne fragmenty tekstu. Dla użytkownika efekt bywa jednak podobny do kłamstwa, dlatego każda ważna informacja wymaga sprawdzenia.

Jak sprawdzić, czy cytat jest prawdziwy?

Szukaj oryginalnego źródła: książki, nagrania, wywiadu albo oficjalnego komunikatu. Wpisz fragment w wyszukiwarkę w cudzysłowie i zobacz, czy trafiasz na wiarygodną publikację. Jeśli nic nie znajdziesz, traktuj cytat jako niepotwierdzony.

Czy nowsze modele AI już nie halucynują?

Mogą halucynować rzadziej w niektórych zadaniach, ale problem nie znika całkowicie. Zmienia się jakość odpowiedzi, a nie sama zasada działania modelu. Nowość narzędzia nie jest dowodem, że odpowiedź jest poprawna.

Czy da się całkowicie wyłączyć halucynacje?

Nie w całości, ale można je ograniczyć. Pomaga podawanie modelowi dokumentu do przeczytania, proszenie o zaznaczenie niepewności i sprawdzanie wyniku w źródłach. Ostatnia kontrola zawsze należy do człowieka.

Czy AI może podać fałszywy adres sklepu lub firmy?

Tak, model może podać adres, który wygląda prawdziwie, a nie istnieje albo należy do innej firmy. Dane kontaktowe sprawdzaj na oficjalnej stronie firmy lub w profilu sprzedawcy na allee.pl.

Udostępnij poradnik
Specjaliści AI

Potrzebujesz specjalisty od AI?

Skontaktuj się z najlepszymi — nasz zespół jest do Twojej dyspozycji. Wdrożenie AI w firmie, model AI na własnym serwerze, automatyzacja, grafika i wideo AI, opisy i sprzedaż z AI — opisz, czego potrzebujesz, a odezwiemy się z propozycją.

  • Doradzimy, od czego zacząć i co się opłaca
  • Modele lokalne, serwery i karty graficzne — dobór i uruchomienie
  • Automatyzacje, które oszczędzają godziny pracy
Przesuń, aby potwierdzić, że jesteś człowiekiem

Przeczytaj też

AI od podstawTrening a działanie modelu: czym jest inferencjaKażda odpowiedź, którą dostajesz od czata, powstaje w ułamku chwili, a model w tym czasie niczego się nie uczy. Działa wyłącznie z tym, czego nauczył się wcześniej, i na podstawie Twojego pytania liczy wynik. Ten etap nazywa się inferencją i to właśnie on decyduje o kosztach, szybkości działania oraz o tym, czy model da się uruchomić na Twoim własnym komputerze. 7 min · dla średnio zaawansowanychAI od podstawSkąd AI zna odpowiedzi: dane treningowe i granica wiedzyPytasz czat o przepis, o historię miasta albo o to, jak działa jakaś funkcja w telefonie, i dostajesz odpowiedź po kilku sekundach. Model wie tyle, ile przeczytał podczas nauki, a ta nauka ma swój koniec, który wyznacza granicę jego wiedzy. Zrozumienie tej granicy pozwala korzystać z AI mądrzej i rzadziej dać się zaskoczyć błędnym odpowiedziom. 8 min · podstawyAI od podstawParametry modelu AI: co znaczy „model 7B” i „70B”Nazwy modeli AI często wyglądają jak numery seryjne: 7B, 13B, 70B. Liczba przed literą B mówi, ile parametrów ma model, czyli ile „pokręteł” zostało dostrojonych podczas treningu. Zrozumienie tego pomaga wybrać model, który zadziała na Twoim komputerze, a nie tylko dobrze wygląda w opisie. 6 min · podstawyAI od podstawGeneratywna AI a „klasyczna” AI: czym się różnią i kiedy co wybraćGdy słyszysz „sztuczna inteligencja”, pewnie myślisz o czacie, który pisze maile albo generuje obrazki. Od lat działają jednak systemy, które niczego nie tworzą, tylko oceniają: czy wiadomość to spam, czy transakcja kartą wygląda podejrzanie, ile sztuk towaru sklep sprzeda w przyszłym miesiącu. Ten poradnik pokazuje, czym różnią się te dwa podejścia i jak rozpoznać, które przyda się w Twoim przypadku. 7 min · podstawyCzaty i asystenci AIPracujesz z AI w grupie: jak dzielić się rozmowami i zasadami w firmieGdy jedna osoba w firmie odkryje, że czat AI oszczędza godzinę pracy, po kilku tygodniach cały zespół pisze do niego po swojemu. Jeden zapisuje dobre polecenia w notatniku, drugi kopiuje stare rozmowy, a trzeci wkleja do czatu cały arkusz z klientami. Ten poradnik pokazuje, jak tego uniknąć prostymi zasadami, wspólnym zbiorem poleceń i kilkoma regułami, które chronią dane. 8 min · dla średnio zaawansowanychModele AI na własnym komputerzeQ4 czy Q8: który poziom kwantyzacji wybrać do swojego sprzętuKiedy pobierasz model AI na własny komputer, często widzisz kilka wersji tego samego modelu, różniących się oznaczeniem typu Q4 albo Q8. Chodzi o kwantyzację, czyli sposób zmniejszenia pliku modelu kosztem drobnej utraty dokładności. W tym poradniku wyjaśniam, co te dwa poziomy zmieniają w rozmiarze, jakości i szybkości, podaję prostą regułę wyboru zależną od ilości pamięci i pokazuję test, który przeprowadzisz sam. 8 min · dla średnio zaawansowanych