Dziejba leśna

Pustelnik spędza noc w grocie, w której spoczywają szczątki zmarłych pogan. Nie traktuje jednak cmentarzyska z należnym szacunkiem i układa się do snu z głową wspartą na piersiach zmarłej dziewczyny. Czyn ten będzie miał poważne, metafizyczne konsekwencje — zarówno dla niego, jak dla zmarłej. W poemacie dramatycznym Dziejba leśna Bolesław Leśmian opowiada historię luźno nawiązującą do postaci św. Makarego Wielkiego (zwanego też Egipskim lub Starszym) — prawosławnego i katolickiego świętego. Według żywotów świętych Makary, za młodu zmuszony do ożenku, po śmierci rodziców i żony rozpoczął samotne życie na pustyni. Dzięki modlitwom, postom i umartwianiu się otrzymał dar proroczy oraz zdolność czynienia cudów. Św. Makary uważany jest za patrona wyganiającego złe moce, jednak w Dziejbie leśnej Bolesława Leśmiana dzieje się odwrotnie — święty poniekąd przyciąga demony oraz staje się obiektem ich kpin i czarów. Makary po wejściu do jaskini, gdzie spoczywają ciała pogan, rozpala ognisko (od czego uciekają spłoszone duchy), a następnie bezceremonialnie przygląda się zwłokom, komentuje, a w końcu kładzie się do snu, za podgłowek używając ciała zmarłej młodej dziewczyny. Czyni tak w wyrazie pogardy dla „pogańskich zgręzów”, czyli szczątków. Jego postępek przyciąga dwoje upadłych aniołów. Azaradel i Amazarak postanawiają ukarać pustelnika za profanację, której się dopuścił. W tym celu przywracają zmarłą do życia. Rozmowa ze zmartwychwstałą dziewczyną wprowadza zamęt w umysł i serce Makarego. W jego uporządkowany dogmatami wiary światopogląd wkradają się wątpliwości i niepokój. Wszystko staje się mgliste i niepewne, a granice między życiem i śmiercią, chwilą i wiecznością zacierają się. Święty nie jest nawet pewien, co zaszło w mroku i śnie między nim a dziewczyną. Czy zgrzeszył i czeka go potępienie? Dziewczyna umiera powtórnie, a demony unoszą jej ciało w nieznane. Makary podąża za nimi, niby to w nadziei, że będzie mógł ją nawrócić i dać jej szanse zbawienia, gdyby znów przebudziła się do życia, ale czy jest w tej motywacji uczciwy wobec własnych uczuć? Wszystko ginie w mroku, a dalszy los pustelnika i dziewczyny pozostaje tajemnicą. Dziejba leśna w charakterystyczny dla Leśmiana sposób łączy w sobie groteskowość z głębokim liryzmem, zmysłowość z mistycyzmem i refleksję filozoficzną z baśniowością.
Bolesław Leśmian planował opublikować Dziejbę leśną już około 1930 roku, ale ostatecznie tak się nie stało. Poemat ukazał się dopiero po śmierci poety, włączony do tomu wierszy pod tym samym tytułem. Utwory przygotował do druku Alfred Tom, a wydało w 1938 roku warszawskie wydawnictwo Jakuba Mortkowicza. Dziejba leśna zawiera wiersze publikowane w prasie w latach 1936–1937, a także późniejsze i niepublikowane utwory, oraz kilka wcześniejszych tekstów wybranych z rękopisów i pierwodruków. Nastrój tomu jest mroczny, a wyłaniająca się z zawartych w nim utworów wizja świata i człowieka nasuwa skojarzenia z filozofią egzystencjalistów.W Dziejbie leśnej odnajdujemy typowo leśmianowskie motywy i wątki. Tworzący w okresie Młodej Polski i XX-lecia międzywojennego pisarz (Leśmian był nie tylko poetą, ale także prozaikiem, eseistą i dramaturgiem), który na co dzień zajmował się czymś tak mało romantycznym i pobudzającym wyobraźnię jak praca radcy prawnego, w swoich utworach powoływał do życia światy niezwykłe, pełne tajemnic i fantastycznych stworzeń, napędzane siłami przyrody, których wybujała natura jest jednocześnie organiczna i metafizyczna. Opisywał rzeczywistość niezwykle zmysłową i konkretną, a jednocześnie oniryczną i nadprzyrodzoną. Miłość i erotyzm, duchowość i cielesność, śmierć i pragnienie życia, wieczność i przemijanie — to tematy, które pociągały tego genialnego poetę. Dziejba leśna zawiera je wszystkie. Akcja poematu rozgrywa się w jaskini — przestrzeni spowitej mrokiem i tajemnicą, która będąc częścią świata, jest jednocześnie z niego wyłączona i prowadzi w głąb ziemi lub góry. Jest to przestrzeń potencjalnie niebezpieczna. W uniwersum l