W skrócie
- W klasycznej matrycy CMOS fotodiody i logika odczytu leżą w jednej warstwie krzemu.
- W konstrukcji Stacked CMOS piksele i elektronika odczytu są na osobnych płytkach połączonych pionowo.
- Układ warstwowy pozwala na więcej przetworników i równoległy odczyt, co skraca czas odczytu ramki.
- Krótszy czas odczytu zmniejsza skew przy rolling shutter, ale go nie usuwa.
- Global shutter to osobna cecha migawki, nie automatyczna konsekwencja nazwy Stacked.
Jak działa matryca CMOS
Matryca CMOS składa się z tysięcy lub milionów pikseli. Każdy piksel zawiera fotodiodę, która zamienia światło w ładunek elektryczny, oraz kilka tranzystorów odczytujących ten ładunek. Klasyczny układ, nazywany front-illuminated, ma warstwę połączeń metalowych umieszczoną nad fotodiodami. Światło przechodzi przez tę warstwę, a część fotonów zostaje pochłonięta lub odbita przez przewody i tranzystory.
Dlatego powstała konstrukcja back-illuminated, w skrócie BSI. Krzem jest wycieniany od strony tylnej, a połączenia trafiają pod fotodiody. Światło pada na fotodiody bez przeszkód, co poprawia czułość przy małych pikselach. Koszt produkcji rośnie, bo płytka musi być cieńsza i precyzyjnie wyrównana z obwodami.
W obu wariantach fotodiody, tranzystory odczytu i przetwornik analogowo-cyfrowy nadal leżą w jednej warstwie krzemu. To ogranicza miejsce na logikę, pamięć i liczbę torów odczytu. Ten limit jest punktem wyjścia do zrozumienia układu Stacked.
Stacked CMOS: dwie warstwy zamiast jednej
W układzie Stacked CMOS sensor i część elektroniki wytwarza się na osobnych płytkach krzemowych. Górna warstwa zawiera fotodiody i tranzystory pikselowe. Dolna zawiera układy odczytu, przetworniki ADC, pamięć i fragmenty procesora obrazu. Obie warstwy łączy się przez połączenia pionowe, najczęściej przez łączenie miedź-miedź albo przez przelotki krzemowe, czyli TSV (through-silicon via).
Taki podział ma dwie konsekwencje. Po pierwsze, każda warstwa może być wytwarzana w procesie dobranym do swojego zadania: piksele w procesie zoptymalizowanym pod światło, logika w gęstszym procesie cyfrowym. Po drugie, na dolnej warstwie jest miejsce na więcej przetworników i pamięci, co pozwala czytać dane równolegle.
Część konstrukcji dodaje trzecią warstwę z pamięcią DRAM, umieszczoną między sensorem a logiką. Pamięć działa jak bufor dla danych z pikseli, zanim trafią do procesora. Opisy takich układów zwykle podkreślają szybkość odczytu, ale konkretne parametry zależą od producenta i nie są tu podawane.
Szybkość odczytu: skąd bierze się przewaga
Odczyt matrycy to przeniesienie ładunku z pikseli do przetworników, a dalej do procesora. Wąskim gardłem bywa liczba torów ADC i przepustowość magistrali. Gdy przetworniki są na osobnej warstwie i pracują kolumnami równolegle, wiersz lub większy blok pikseli można odczytać szybciej.
Krótszy czas odczytu ramki oznacza mniejsze zniekształcenia ruchu. Ułatwia też utrzymanie wysokiej liczby klatek na sekundę w nagrywaniu wideo. Szybki odczyt umożliwia również tryb pełnej rozdzielczości bez wycinania kadru, czyli bez crop.
Warto oddzielić szybkość odczytu od czułości. Układ warstwowy nie zmienia podstawowej fizyki zbierania światła. Zmienia sposób wyprowadzania sygnału. Jakość obrazu oceniają inne dane: poziom szumu, dynamika i zachowanie przy wysokim ISO, a te zależą od całego projektu, nie tylko od nazwy technologii.
Rolling shutter: co powoduje zniekształcenie
Rolling shutter oznacza odczyt wiersz po wierszu. Każdy wiersz zbiera światło w innym momencie, więc szybko poruszający się obiekt zostaje przesunięty w kadrze. Efekt nazywa się skew. Wiąże się z wirującymi śmigłami, pionowymi słupami przy panoramowaniu i błyskami lamp.
Wielkość przesunięcia zależy od prędkości obiektu względem kadru oraz od całkowitego czasu odczytu ramki. Całkowity czas odczytu to w przybliżeniu liczba wierszy pomnożona przez czas odczytu jednego wiersza. Skrócenie tego czasu zmniejsza skew, ale go nie eliminuje, bo wiersze nadal powstają w różnych momentach.
Global shutter eliminuje problem, bo wszystkie piksele zbierają światło jednocześnie. Wymaga pamięci przy każdym pikselu lub w jego pobliżu, co zwykle wpływa na czułość, rozmiar piksela lub koszt. Stacked CMOS może współpracować z global shutter, bo dodatkowa pamięć trafia na dolną warstwę. Nie każda konstrukcja warstwowa ma jednak global shutter, więc sama nazwa nie wystarcza do oceny migawki.
Porównanie: klasyczny BSI i Stacked CMOS
Oba rozwiązania korzystają z tej samej fizyki światła. Różnią się organizacją elektroniki wokół pikseli. Poniżej najważniejsze różnice w ujęciu praktycznym, bez wartości liczbowych, bo zależą od konkretnej konstrukcji.
Klasyczny BSI jest prostszy w produkcji i często wystarcza tam, gdzie liczy się czułość i rozdzielczość statyczna. Stacked lepiej radzi sobie z dużymi strumieniami danych, bo ma więcej miejsca na przetworniki i bufory. Cena tej przewagi to bardziej złożona produkcja i łączenie dwóch płytek.
- Czułość: zależy od rozmiaru piksela i jakości warstwy światłoczułej, nie od samego układu warstwowego.
- Szybkość odczytu: przewaga Stacked dzięki równoległym przetwornikom i buforom.
- Zużycie energii: szybszy odczyt zwiększa obciążenie, a wynik zależy od projektu i zasilania.
- Koszt i wydajność produkcji: dwie płytki i łączenie zwiększają złożoność procesu.
- Przestrzeń na funkcje: Stacked daje miejsce na pamięć, logikę autofokusu i przetwarzanie obrazu.
- Ciepło przy długim nagrywaniu: zależy od konstrukcji i obudowy, nie od samej nazwy matrycy.
Na co patrzeć w specyfikacji i gdzie są pułapki
Sama fraza „Stacked” nie mówi o czasie odczytu. Trzeba sprawdzić cztery rzeczy: typ migawki, czas odczytu lub klatkowość w trybie pełnej rozdzielczości, tryb wideo bez crop oraz to, czy podana klatkowość dotyczy pełnych pikseli, czy binningu. Brak tych informacji oznacza, że porównanie jest niepełne.
Typowe błędy to mylenie Stacked z global shutter, uznawanie wyższej liczby megapikseli za lepszy odczyt i zakładanie, że szybki sensor usuwa rolling shutter. Częsty jest też błąd porównywania klatkowości z różnych trybów. Przy nagrywaniu 4K warto sprawdzić, czy obraz powstaje z pełnego odczytu, czy z pikseli uśrednianych.
- Typ migawki: mechaniczna, elektroniczna rolling lub elektroniczna global.
- Klatkowość w trybie pełnej rozdzielczości, a nie tylko w skróconym kadrze.
- Binning i oversampling w trybach wideo.
- Ograniczenia przy długim nagrywaniu i temperatura pracy.
- Dynamika i zachowanie przy wysokim ISO.
Co to znaczy dla Polski
Dla kupującego oznacza to tyle, że w specyfikacjach aparatów i kamer coraz częściej pojawia się informacja o typie matrycy i migawki. Warto szukać danych o czasie odczytu, trybie wideo i rodzaju migawki, zamiast opierać się na samej nazwie technologii. Dla rynku w Polsce tekst nie podaje żadnych liczb, cen ani terminów. Wpływ na ofertę zależy od decyzji producentów i sklepów.
Słowniczek
- Front-illuminated
- Konstrukcja, w której połączenia metalowe leżą nad fotodiodami, więc część światła jest tracona.
- BSI (back-illuminated)
- Konstrukcja, w której połączenia leżą pod fotodiodami, a światło pada od strony tylnej krzemu.
- ADC
- Przetwornik analogowo-cyfrowy, który zamienia ładunek z piksela na wartość liczbową.
- Skew
- Zniekształcenie obrazu szybko poruszającego się obiektu wynikające z odczytu wiersz po wierszu.
Najczęstsze pytania
Czy Stacked CMOS to to samo co global shutter?
Nie. Stacked opisuje budowę sensora w warstwach. Global shutter opisuje sposób pracy migawki. Układ warstwowy może współpracować z global shutter, ale nie każdy taki sensor go ma.
Czy szybszy odczyt usuwa rolling shutter?
Nie. Skraca czas odczytu ramki, więc zniekształcenia są mniejsze, ale wiersze nadal powstają w różnych momentach. Usunięcie efektu wymaga migawki globalnej.
Jak sprawdzić, czy aparat ma szybki odczyt?
Trzeba znaleźć klatkowość lub czas odczytu w trybie pełnej rozdzielczości oraz informację o trybie wideo bez crop. Sama nazwa matrycy nie wystarcza do porównania.


















