W skrócie
- Prosty język to pisanie krótkimi zdaniami, zwykłymi słowami i w takiej kolejności, w jakiej czytelnik potrzebuje informacji.
- AI dobrze radzi sobie z przepisywaniem skomplikowanych fragmentów, ale przy skracaniu potrafi zgubić słowa, które zmieniają znaczenie, na przykład „chyba że” czy „nie później niż”.
- Najpierw sam przeczytaj oryginał, potem poproś AI o uproszczenie, a na końcu porównaj obie wersje, zwłaszcza liczby, terminy i warunki.
- Sens prawny dokumentów, które dotyczą praw, obowiązków albo pieniędzy, potwierdź u prawnika lub w urzędzie, który wydał pismo, a nie wyłącznie u AI.
- Do AI nie wklejaj danych wrażliwych, takich jak PESEL, numer konta czy dane medyczne, tylko je oznacz lub usuń.
Czym jest prosty język
Prosty język, po angielsku nazywany plain language, to pisanie tak, żeby czytelnik od razu wiedział, co ma zrobić, co mu grozi i do kiedy. Nie chodzi o pisanie dziecinnie ani o zubażanie treści. Chodzi o to, żeby informacja nie ginęła w zdaniach ciągnących się przez pół strony. Dobrym porównaniem jest instrukcja składania regału: te same części, ale ktoś rozrysował każdy krok osobno i dopisał, gdzie leży śrubka.
Wiele tekstów, które czytasz na co dzień, pisano dla prawników, księgowych albo działów odpowiadających za zgodność z przepisami. Autor nie myślał o Tobie, tylko o tym, żeby nic nie zostało zakwestionowane. Efekt bywa taki, że tekst jest poprawny formalnie, a Ty i tak nie wiesz, co z nim zrobić.
Prosty język nie oznacza, że tekst przestaje być precyzyjny. Dobrze napisany tekst prosty nadal mówi dokładnie to samo, tylko krótszą drogą.
Dlaczego pisma i regulaminy są tak trudne
Trudność zwykle wynika z kilku nawyków pisarskich, które razem tworzą gęsty tekst. Najczęściej spotykasz cztery z nich.
Każdy z tych elementów z osobna jest do przeżycia. Kiedy pojawiają się razem w jednym zdaniu, czytelnik gubi wątek po drugim przecinku. Dlatego takie teksty czyta się po łebkach, a właśnie w ich końcówkach bywają terminy i konsekwencje.
- Długie zdania z wtrąceniami, w których trudno dojść do czasownika.
- Rzeczowniki odsłowne zamiast czasowników, na przykład „dokonanie zwrotu” zamiast „zwrócić”, „złożenie wniosku” zamiast „złożyć wniosek”.
- Strona bierna i konstrukcje bezosobowe, na przykład „zostanie rozpatrzone”, bez informacji, kto to zrobi i w jakim terminie.
- Odsyłacze i skróty, na przykład „zgodnie z punktem drugim ustępu trzeciego”, które każą szukać informacji po całym dokumencie.
Przykład: zdanie przed i po uproszczeniu
Weźmy zdanie w stylu, który spotkasz w umowach i wezwaniach. Poniższy przykład jest wymyślony na potrzeby poradnika, ale konstrukcja jest typowa. Oryginał brzmi tak: „Niniejszym informujemy, że w przypadku nieuiszczenia należności w terminie określonym w umowie, Spółka jest uprawniona do naliczenia odsetek za opóźnienie, o czym Klient zostanie powiadomiony odrębnym pismem, przy czym prawo do dochodzenia dalszych roszczeń pozostaje nienaruszone.”
Wersja prosta mogłaby wyglądać tak: „Jeśli nie zapłacisz w terminie podanym w umowie, firma może doliczyć odsetki za opóźnienie. Dostaniesz o tym osobne pismo. Firma może też dochodzić innych roszczeń.”
Co się zmieniło? Zdania są krótkie, a na początku stoją podmioty, czyli „firma” i „Ty”. Termin wraca wprost z umowy, a zniknęły „niniejszym”, „nieuiszczenie” i „przy czym”. Jedno słowo wymaga jednak uwagi: „roszczenie” to prawo do żądania czegoś, na przykład zapłaty. Wersja prosta mogłaby sugerować, że ten zapis jest mniej stanowczy, niż jest w oryginale. Dlatego przy dokumentach z konsekwencjami finansowymi taki przykład zawsze sprawdzasz z oryginałem i z osobą, która zna przepisy.
Jak poprosić AI o uproszczenie krok po kroku
Zwykła prośba w stylu „uprość to” często daje ogólnikowy wynik. Lepiej podać AI cel, odbiorcę i ograniczenia. Poniżej kroki, które możesz wykonać w dowolnym asystencie AI.
Przykładowa prośba może brzmieć tak: „Przepisz poniższy fragment prostym językiem. Używaj krótkich zdań i zwykłych słów. Nie zmieniaj znaczenia i nie dodawaj informacji, których nie ma w tekście. Na końcu wypisz terminy, kwoty i warunki oraz zdania, które mogą być niejasne. Fragment: (tu wklej tekst).”
Jeśli wynik nadal jest niejasny, dopytaj. Napisz na przykład: „Wyjaśnij to jeszcze prościej, jakbyś tłumaczył sąsiadowi bez wykształcenia prawniczego”. Druga runda zwykle daje lepszy efekt niż pierwsza, bo masz już wiedzę, czego szukasz.
- Przeczytaj tekst sam i zaznacz zdania, które rozumiesz najmniej. Dzięki temu wiesz, czego potrzebujesz.
- Wklej tylko ten fragment, a nie cały dokument, i usuń dane osobowe (o tym w osobnej sekcji).
- Napisz, kim jesteś i co chcesz zrobić, na przykład: jestem klientem i chcę wiedzieć, czy w tym miesiącu muszę zapłacić.
- Poproś o krótkie zdania, zwykłe słowa, zachowanie znaczenia i brak dopisywania informacji, których nie ma w tekście.
- Poproś o osobną listę terminów, kwot i warunków z fragmentu.
- Poproś o listę zdań niejasnych, które powinieneś wyjaśnić w urzędzie lub u prawnika.
- Porównaj wynik z oryginałem zdanie po zdaniu, przynajmniej w miejscach z liczbami i terminami.
Jak sprawdzić, czy uproszczenie nie zmieniło sensu
To najważniejsza część całego procesu. Skracając tekst, AI może zgubić słowa, które przesądzają o znaczeniu. Najbardziej niebezpieczne są „chyba że”, „nie później niż”, „co najmniej”, „z wyjątkiem” i „wyłącznie”. Jedno takie słowo potrafi odwrócić sens zdania, a wersja prosta często je po prostu pomija.
Możesz też poprosić AI o odwrotność: „Na podstawie tej wersji napisz, jakie masz obowiązki i jakie masz terminy”. Jeśli odpowiedź różni się od oryginału, coś zostało zgubione. To jednak tylko wskazówka, a ostateczne porównanie robisz własnymi oczami.
- Porównaj wszystkie liczby, kwoty i daty z oryginałem.
- Sprawdź każde słowo typu „chyba że”, „wyłącznie”, „nie później niż” i „z wyjątkiem”.
- Ustal, kto jest podmiotem: kto ma coś zrobić, kto płaci, kto składa wniosek.
- Sprawdź, czy w wersji prostej nie pojawiły się informacje, których nie ma w oryginale.
- Zapisz nazwy pism, instytucji i numery spraw dokładnie tak, jak w dokumencie.
Kiedy potrzebny jest prawnik albo urząd
AI może wyjaśnić, co napisano, ale nie oceni, co to znaczy w Twojej sprawie. Taka ocena wymaga znajomości przepisów, historii sprawy i często dokumentów, których nie widać w jednym fragmencie. Dlatego sens prawny dokumentów, takich jak umowa, wezwanie do zapłaty, decyzja urzędowa czy regulamin z konsekwencjami finansowymi, potwierdź u prawnika albo w urzędzie, który wydał pismo.
Jeśli nie stać Cię na prawnika, poszukaj bezpłatnej pomocy. W wielu gminach działają punkty nieodpłatnej pomocy prawnej, a informacje o nich znajdziesz na stronie urzędu gminy lub w biurze obsługi mieszkańców. Pracownik urzędu, który wydał pismo, może wyjaśnić jego treść, choć zwykle nie doradzi, którą drogę wybrać.
- Pismo zawiera termin na odpowiedź, zapłatę lub odwołanie. Zapisz go od razu w kalendarzu i nie czekaj z pytaniem.
- Dokument dotyczy długu, kredytu, pożyczki albo kary.
- Wynik od AI zaskoczył Cię albo wydaje się sprzeczny z treścią pisma.
- Sprawa dotyczy rodziny, zdrowia albo sporu z firmą.
Czego nie wklejać do AI
Pisma urzędowe i umowy są pełne danych osobowych. Zanim wkleisz tekst do jakiegokolwiek narzędzia, zadbaj o prywatność. Ogólne zasady ochrony danych (RODO) dotyczą także tego, co przekazujesz do AI, a regulamin każdego narzędzia opisuje, co dzieje się z wpisanym tekstem. Przeczytaj go, zanim wkleisz coś więcej niż przykładowe zdanie.
Zamiast prawdziwych danych wpisuj oznaczenia, na przykład „Klient A”, „Firma X” albo „Pan Y”. Kwoty i daty zostaw, bo bez nich tekst traci sens. Pamiętaj też, że odpowiedzi AI trzeba sprawdzać, bo model potrafi pewnym tonem podać informację, która nie zgadza się z dokumentem.
- PESEL, numer dowodu, paszportu i prawa jazdy.
- Numery kont bankowych, kart płatniczych i kody dostępu.
- Hasła, loginy i kody jednorazowe z SMS.
- Dane medyczne i informacje o zdrowiu konkretnej osoby.
- Pełne dane innych osób, na przykład sąsiadów, pracowników czy dzieci, bez ich zgody.
Typowe błędy przy upraszczaniu tekstu z AI
Większość kłopotów bierze się z pośpiechu. Ktoś wkleja pismo, dostaje ładną wersję i uznaje sprawę za załatwioną, nie czytając oryginału. Warto też uważać na to, że AI czasem dopisuje wyjaśnienia typu „zwykle” albo „najczęściej”, których w piśmie nie ma. Takie dopiski brzmią rozsądnie, ale nie pochodzą z dokumentu.
Najprostsze zabezpieczenie to zasada trzech kroków. Przeczytaj oryginał, potem przeczytaj wersję prostą, a na koniec sam zapisz w trzech zdaniach, co masz zrobić i do kiedy. Jeśli te trzy zdania zgadzają się z pismem, masz dobry punkt wyjścia. Jeśli nie, wróć do oryginału albo zapytaj osobę, która zna przepisy.
- Ufanie pierwszej wersji bez czytania oryginału.
- Pomijanie wyjątków i warunków, bo są krótkie i łatwo je przeoczyć.
- Dopisywanie przez AI wyjaśnień, których nie ma w dokumencie.
- Wklejanie całego dokumentu zamiast potrzebnego fragmentu, co zwiększa ryzyko wycieku danych.
- Traktowanie uproszczonego tekstu jako oficjalnej interpretacji. Urząd i sąd kierują się treścią oryginału.
- Przepisywanie tekstu tak mocno, że zniknął z niego sens, zamiast tylko zrozumieć go lepiej.
Najczęstsze pytania
Czy AI może przetłumaczyć regulamin na prosty język?
AI może wyjaśnić treść regulaminu prostszymi słowami i wskazać najważniejsze punkty. Wynik traktuj jako pomoc w zrozumieniu, a nie jako wiążącą wykładnię. Sens prawny potwierdź u prawnika albo w firmie, która wydała regulamin.
Jak poprosić AI o prosty język, żeby nie zmieniła znaczenia tekstu?
Podaj krótką instrukcję: używaj krótkich zdań i zwykłych słów, nie zmieniaj znaczenia i nie dodawaj informacji spoza tekstu. Poproś też o osobną listę terminów, kwot i warunków. Na koniec porównaj wynik z oryginałem w miejscach z liczbami i datami.
Czy uproszczony tekst może być inny niż oryginał?
Tak, zwłaszcza gdy AI pomija słowa typu „chyba że”, „nie później niż” czy „z wyjątkiem”. Taki drobiazg potrafi zmienić sens całego zdania. Dlatego zawsze sprawdzaj wersję prostą z oryginałem.
Czy mogę wkleić pismo z urzędu do AI?
Możesz wkleić fragment pisma, ale usuń z niego dane osobowe, takie jak PESEL, numer konta czy dane medyczne. Zamiast nich wpisz oznaczenia, na przykład „Osoba A”. Przed użyciem przeczytaj też regulamin narzędzia, żeby wiedzieć, co dzieje się z tekstem.
Czym różni się prosty język od skracania tekstu?
Prosty język zmienia sposób zapisu, tak żeby informacja była łatwiejsza do zrozumienia, ale treść zostaje ta sama. Skracanie usuwa fragmenty tekstu, więc łatwo wtedy coś pominąć. Najlepiej połączyć oba podejścia, a potem sprawdzić wynik.
Kiedy AI nie wystarczy przy trudnym piśmie?
AI nie wystarczy, gdy pismo ma termin, dotyczy pieniędzy, długu albo decyzji urzędowej. W takich sprawach potrzebna jest ocena prawnika lub informacja z urzędu, który wydał dokument. Jeśli nie masz pewności, zapytaj od razu, zanim minie termin.